plus
reset
minus
plus
minus
تاریخ انتشاريکشنبه ۲۱ ارديبهشت ۱۳۹۹ ساعت ۱۱:۲۲
کد مطلب : ۲۲۸۵
دومین گزارش سازمان نقشه‌برداری کشور از زلزله تهران:

گسل شمال تهران حالت قفل‌شدگی دارد/ گسل مشا تغییر شکل یافته/ فاجعه در صورت بروز زلزله در تهران

اداره کل ژئودزی و نقشه‌برداری زمینی سازمان نقشه‌برداری کشور در دومین گزارش از زمین لرزه مشاء در تهران در اردیبهشت ماه ۹۹ اعلام کرد: منطقه البرز مركزي لرزه خيز بوده و در طي دو هزارسال گذشته بيش از ۲۰ زمين‌لرزه با بزرگي ۵/۶ (درمقياس امواج) سطحي دراين منطقه بوقوع پيوسته است. از ديدگاه زمين ساخت البرز مركزي ‌توان ايجاد زمين لرزه‌هاي بزرگ را دارد و گسل‌هاي توانمندي در البرز مركزي قرار دارند كه بارزترين چشمه خطر براي شهر تهران گسل مشاء-فشم و گسل شمال تهران است.
گسل شمال تهران حالت قفل‌شدگی دارد/ گسل مشا تغییر شکل یافته/ فاجعه در صورت بروز زلزله در تهران
plusresetminus
به گزارش روابط عمومی سازمان نقشه‌برداری کشور، زلزله در محدوده گسل های زاگرس معمولا زیاد هست اما با قدرت کمتر(به دلیل لایه رسوبی) ،  زلزله محدوده گسل های البرز کمتر اتفاق می افتد اما در صورت اتفاق با قدرت بسیار بالایی خواهد بود.
در این گزارش که از سوی مهندس بکتاش معاون فنی،  دکتر عبدالرضا سعادت مدیرکل نقشه‎برداری زمینی، دکتر حمیدرضا نانکلی مدیرکل نقشه‌برداری ژئودزی و ژئودینامیک، مهندس فاطمه خرمی، دکتر فرخ توکلی و امیرحسین اصغری از کارشناسان این مدیریت تهیه شده؛ آمده است: از نقطه نظر لرزه زمین ساختی، كشور ايران بخشي از كمر بند زلزله خيز آلپ‌ـ هيمالايا را تشكيل مي‌دهد و تهران به عنوان پايتخت ايران در كوهپايه‌هاي جنوبي كوههاي البرز مركزي و در منطقه‌اي بسيار فعال واقع شده است.
شهر تهران در دامنه جنوبي البرز كوه مركزي و بر روي نهشته‌هاي آبرفتي كواترنر بنا شده و قسمت جنوبي آن كم و بيش در كناره شمال باختري كوير بزرگ مركزي ايران قرار دارد (بربريان و همكاران، 1364). اختلاف ارتفاع ناگهاني و شديد ميان شهر تهران (با ارتفاع ميانگين 1300 متر) و نزديكترين قله در يك فاصله 10 كيلومتري (ستيغ توچال با بلندي 3933 متر) يكي از ويژگي‌هاي توپوگرافي گستره است كه بنا به ديد (Tchalenko 1974) نتيجه مولفه شاغولي است كه در راستاي راندگي شمال تهران رويداده است. از آنجائيكه تهران داراي جمعيتي در حدود 15 ميليون نفر مي‌باشد و داراي امكانات صنعتی، فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي زيادي مي‌باشد. لذا وقوع زمين لرزه در اين شهر بسيار فاجعه آميز خواهد بود. در محدوده تهران حدود 16 گسل اصلی وجود دارد که گسل شمال تهران حالت قفل شده گی دارد و تغییرات خاصی در آن دیده نشده است. اما گسل "مشا" که از مشا تا هشتگرد امتداد دارد به طول حدود 200 کیلومتر گسلی هست که تغییر شکل دارد و حرکاتی در آن دیده شده است.
مشروح این گزارش را در ادامه بخوانید:
مقدمه
كشور ايران به عنوان بخشي از كمر بند كوهزايي آلپ- هيماليا همواره از زلزله خيزي بالايي در طول تاريخ برخوردار بوده است، به گونه‌اي كه بخش‌هاي مختلف كشور توسط زمين لرزه‌هاي ويرانگر متعددي پوسته تخريب شده است و اين پديده طبيعي به عنوان مهمترين بلاي طبيعي كشور محسوب مي‌شود. زمين لرزه بازتاب يك رويداد زمين شناختي است كه بصورت جنبش در سطح زمين ظاهر مي‌شود. گسيختگي در پوسته جامد زمين كه بدليل جنبش‌هاي برشي در دو سوي گسل‌ها روي مي‌دهد عامل اصل بروز زمين لرزه بوده و پيامد مستقيم انباشتگي تنش‌ها در پي جا به جايي ورقه‌هاي زمين ساختي نسبت به يكديگر مي‌باشد. در اين تنش‌هاي فشار شيء ناشي از بازشدگي درياي سرخ و حركت ورقه آفريقا –عربستان در راستاي شمال-شمال خاوري و نيز حركت ورقه هند در راستاي شمال-شمال باختري موجب حركت و جابجايي نسبت متفاوت در پوسته‌ها و قطعات گوناگون قاره‌اي و اقيانوسي ايران مي‌شود و درنتيجه عامل فراواني زمين لرزه‌هاي در ايران است (شکل1)

شکل 1: وضعیت لرزه خیزی ایران

تغیير شكل پوسته درايران دو وجه عمده دارد يكي ضخيم شدگي پوسته و ديگري حركات جانبي پوسته به اطراف كه درنتيجه اين دو سازوكار دو دسته عمده از گسل‌ها به وجود آمده كه قسمت ناپيوسته اين تغيير شكل را سبب شده‌اند. دسته اول گسل‌هاي معكوس هستند كه ضخيم شدگي در زاگرس، البرز و كپه داغ را موجب شده است. دسته دوم گسل‌هاي امتداد لغز هستند كه باعث چرخش‌هاي ساختاري در شرق ايران و هم چنين حركات جانبي كوچكتر در البرز و زاگرس شده‌اند. سرعتهاي نسبي، گسل های محدوده البرز بر خلاف گسل های زاگرس هستند . یعنی زلزله در محدوده گسل های زاگرس معمولا زیاد هست اما با قدرت کمتر(به دلیل لایه رسوبی) ،  زلزله محدوده گسل های البرز کمتر اتفاق می افتد اما در صورت اتفاق با قدرت بسیار بالایی خواهد بود. ميدان تنش و لرزه‌خيزي موجود در پوسته ايران كاملا وابسته به فعاليت اين گسل‌ها و خصوصيات ديناميكي آنها است. اطلاعاتي كه درباره تنش برشي در روي گسل‌‌ها بدست مي‌آيد يكي از داده‌هاي پايه هر مطالعه آناليز خطر لرزه‌اي را تشكيل مي‌دهد.

پهنه البرز
از نقطه نظر لرزه زمین ساختی، كشور ايران بخشي از كمر بند زلزله خيز آلپ‌ـ هيمالايا را تشكيل مي‌دهد و تهران به عنوان پايتخت ايران در كوهپايه‌هاي جنوبي كوههاي البرز مركزي و در منطقه‌اي بسيار فعال واقع شده است.
وجود گسل‌های فراوان فعال در منطقه ایران و همچنین زلزله‌های تاریخی و معاصر گویای پتانسیل بالای تغییرشکل در این منطقه می‌باشد. از بین ساختار‌های تکتونیکی  فعال در ایران رشته کوه‌های البرز که در بر گیرنده تعداد زیادی گسل فعال می‌باشد بسیار حائز اهمیت می‌باشد(.شکل2 )

شکل 2- پهنه البرز مرکزی، گسل شمال تهران و موقعیت کلان شهر تهران (نظری و همکاران- 1385)

منطقه البرز مركزي لرزه خيز بوده و در طي دو هزارسال گذشته بيش از 20 زمين‌لرزه با بزرگي 5/6 (درمقياس امواج) سطحي دراين منطقه بوقوع پيوسته است. از ديدگاه زمين ساخت البرز مركزي ‌توان ايجاد زمين لرزه‌هاي بزرگ را دارد و گسل‌هاي توانمندي در البرز مركزي قرار دارند كه بارزترين چشمه خطر براي شهر تهران گسل مشاء-فشم و گسل شمال تهران مي‌باشد.
شهر تهران در دامنه جنوبي البرز كوه مركزي و بر روي نهشته‌هاي آبرفتي كواترنر بنا شده و قسمت جنوبي آن كم و بيش در كناره شمال باختري كوير بزرگ مركزي ايران قرار دارد (بربريان و همكاران، 1364). اختلاف ارتفاع ناگهاني و شديد ميان شهر تهران (با ارتفاع ميانگين 1300 متر) و نزديكترين قله در يك فاصله 10 كيلومتري (ستيغ توچال با بلندي 3933 متر) يكي از ويژگي‌هاي توپوگرافي گستره است كه بنا به ديد (Tchalenko 1974) نتيجه مولفه شاغولي است كه در راستاي راندگي شمال تهران رويداده است. از آنجائيكه تهران داراي جمعيتي در حدود 15 ميليون نفر مي‌باشد و داراي امكانات صنعتی، فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي زيادي مي‌باشد. لذا وقوع زمين لرزه در اين شهر بسيار فاجعه آميز خواهد بود. در محدوده تهران حدود 16 گسل اصلی وجود دارد که گسل شمال تهران حالت قفل شده گی دارد و تغییرات خاصی در آن دیده نشده است. اما گسل "مشا" که از مشا تا هشتگرد امتداد دارد به طول حدود 200 کیلومتر گسلی هست که تغییر شکل دارد و حرکاتی در آن دیده شده است.
ژئودزی و شبکه ایستگاه های دائمی GNSSکشور
پیشرفت سریع و چشمگیر اندازه گیری‌های ژئودتیک بویژه ژئودزی فضا- مبنا، باعث تحول عظیمی در مطالعات زمین ساخت و زمین شناسی شده، بطوریکه امروزه می‌توان حرکت نسبی صفحات لیتوسفری، نرخ کنونی لغزش گسل‌ها و تجمع استرین را با دقت خوبی به کمک تکنیک‌های ژئودتیک شناسایی کرد. در مطالعات زمین ساخت نه تنها می توان تغییر شکل‌های پوسته‌ای را بازسازی نمود بلکه در واقع می‌توان این تغییر شکل‌ها را بطور مستقیم اندازه گیری کرد. امروزه اندازه گیریهای ژئودتیک تغییر شکل های ناشی از رویداد زمین لرزه، مکانیسم کانونی حاصل از رکودهای لرزه ای را تایید نموده و همچنین امکان مدل کردن هندسه گسل  و مکانیسم گسیختگی را فراهم می‌آورند. بنابراین دانش ژئودزی و اندازه گیری‌های ژئودتیک ابزاری نیرومند در مطالعات زمین ساخت و پایش و بررسی دگرشکلی‌های پوسته‌ای محسوب می گردند.
 
پس از زلزله مخرب بم در سال 1382، لزوم ايجاد يك شبكه دائمي پايش تغييرات ژئودتيكي پوسته در ايران احساس شد. بر همين اساس شبكه‌هاي موردي GPS فراواني در نقاط مختلف كشور و برحسب ضرورت به اجرا درآمدند، تا به بررسي خطر لرزه‌خيزي منطقه‌اي بپردازند. در ادامه اين روند، و به منظور پايش دائمي تغييرات پوسته و تعيين نرخ ژئودتيكي آن، شبكه سراسري دائمي GPS ايران و با نام IPGN از سال 1383 راه‌اندازي شد و در سال‌هاي بعد نيز تكميل گرديد. در حال حاضر اين شبكه، شامل 123 ايستگاه دائمي GPS است كه بنا بر دو پارامتر لرزه‌خيزي و جمعيت در نقاط مختلف پراكنده شده‌اند. تمام اين ايستگاه‌ها مجهز به گيرنده‌هاي GNSS هستند كه به صورت 24 ساعته و با نرخ 30 ثانيه به
ردیابی و ثبت سیگنال‌های دریافتی از ماهواره‌های GNSS می‌پردازند. اطلاعات جمع‌آوری شده در هر ایستگاه که شامل فایل‌های مشاهداتی و ناوبری، داده‌های هواشناسی و تیلت‌متر می‌باشد، با استفاده از روش‌هاي ماهواره‌اي و شبكه‌هاي مخابراتي، در مراکز اصلی پردازش داده‌ها توسط خط تلفن و مودم دریافت شده و در آنجا مورد پردازش قرار مي‌گيرد. خروجي اين پردازش‌ها به صورت مختصات دقيق ايستگاه‌ها در چارچوب مرجع2014 ITRF  و سري زماني مربوط به آنها و میدان سرعت و استرین است.
 شکل3 -  وضعیت فعلی پراکندگی ایستگاههای شبکه GPS دائم ایران


 

رخداد:

گسل مسبب زلزله : مشا  با طول 200کیلومتر و  آخرین زلزله 190سال قبل با بزرگی 7.2

 بزرگی: 5.1
 محل وقوع: مرز استانهای مازندران و تهران  - حوالی دماوند
 تاریخ و زمان وقوع به وقت محلی: 1399/02/19 00:48:21
طول جغرافیایی: 52.05
عرض جغرافیایی: 35.78
عمق زمین‌لرزه: 7 کیلومتر
تعداد پس لرزه 40 و پیش لرزه 1
شکل 4- موقعیت گسل ها وزمین لرزه اخیر


 
شبكه ژئوديناميك دائمی تهران و البرز مركزي
 
از نقطه نظر لرزه زمین ساختی، كشور ايران بخشي از كمر بند زلزله خيز آلپ‌ـ هيمالايا را تشكيل مي‌دهد و تهران به عنوان پايتخت ايران در كوهپايه‌هاي جنوبي كوههاي البرز مركزي و در منطقه‌اي بسيار فعال واقع شده است. از آنجائيكه تهران داراي جمعيتي در حدود 15 ميليون نفر مي‌باشد و داراي امكانات صنعتی، فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي زيادي مي‌باشد. لذا وقوع زمين لرزه در اين شهر بسيار فاجعه آميز خواهد بود. گسل‌هاي زيادي در اطراف تهران وجود دارد كه از آن جمله مي‌توان گسل شمال تهران، مشاء،  نياوران و ري را نام برد . لذا به منظور بررسي تغییر شکل تکتونیک در منطقه مذکور علاوه بر تعدادی ایستگاه از شبکه اصلی، 25 ايستگاه دائمی نیز در مساحتي به وسعت 80×150 كيلومتر مربع با فواصل متوسط 25 تا 30 كيلومتر در نظر گرفته شده است ( شکل 5).                                             
شکل5- شبکه  ژئودینامیک البرز        



 
نکاتی در مورد گسل ها
از دیدگاه لزره زمین ساخت گسل ها به دو نوع گسل غیر لرزه ای  و گسل لرزه ای  تقسیم می شوند. در گسل غیرلرزه ای خالص دو قطعه گسل بصورت پیوسته در صفحه گسلی بسهولت نسبت به هم می لغزند و هیچ نوع انباشتگی تغییرشکل برای این نوع گسل ها وجود ندارد. در حقیقت می توان گفت که دو قطعه گسل بصورت صلب نسبت به هم حرکت کرده و تغییرشکل فقط در صفحه گسلی قابل مشاهده است. به همین دلیل تغییرشکل های بدست آمده را ناپیوسته می نامند. بسیاری از گسل های واقع در منطقه جنوب-جنوب غرب کشور که بصورت مداوم شاهد بروز زلزله های کوچک در آنها هستیم، از همین دسته هستند. بروز این زلزله های کوچک ناشی از لغزش های بین دو قطعه گسل است که معمولا با نرخ چند میلی متر در سال اتفاق می افتد. بدیهی است لغزش های چند میلی متر در سال در سطح گسل پس از گذشت ده ها میلیون سال منجر به ده ها کیلومتر جدایی در سطح گسل می شود. بطور طبیعی خطرات و خسارات ناشی از وقوع زلزله های بزرگ در این نوع گسل ها منتفی است و فقط باید در احداث مناطق مسکونی و تاسیسات و بطورکلی زندگی در محدوده های خط گسلی محدودیت ها و راهکارهای لازم را اعمال نمود. اما یک گسل لرزه ای محض گسلی است که بطور عام هیچ نوع حرکت و لغزشی در سطح گسل دیده نمی شود و با فرض رفتار کشسانی پوسته زمین هرچه از خط گسلی دور می شویم حرکت نسبی بین دو قطعه گسل بهتر قابل مشاهده است. تغییر شکل نا شی از حرکت بین دو قطعه گسلی در محل یا خط گسلی متمرکز نمی باشد و با توجه به ویژگی های هندسی و فیزیکی گسل دارای یک توزیع پیوسته است. به همین دلیل تغییرشکل های حاصل از این نوع گسل ها را پیوسته می نامند. با توجه به توضیحات فوق، در حالیکه حرکت بین دو قطعه گسلی در نقاط دور از خط گسلی با نرخ لغزش ثابتی در حال انجام است، با نزدیک شدن به خط گسلی هیچ حرکتی در آن دیده نمی شود. عدم حرکت در صفحه گسلی و مقاومت آن در برابر نیروهای وارده تا زمانی ادامه می یابد که اصطکاک کافی برای جلوگیری از لغزش در صفحه گسلی وجود داشته باشد. در این دوره زمانی که در طی آن هیچ زلزله ای رخ نمی دهد و با پدیده انباشتگی نیرو در سطح گسل مواجهیم نیروی اصطکاک در صفحه گسلی بیش از نیروی تغییر شکل دهنده است.  اما زمانیکه نیروی انباشته شده در سطح گسل بیشتر از نیروی اصطکاک شود(شکل6) دو قطعه گسلی بطور ناگهانی و یکباره به اندازه مجموع لغزشی که می بایست در فاصله بین دو زلزله داشته باشند، نسبت به هم حرکت می کنند
شکل 6-حرکت دو قطعه گسل نسبت به هم

نتایج اولیه حاصل از میدان سرعت و استرین
 شکل 7میدان سرعت و نرخ کرنش به ترتیب نحوه تغییر شکل در امتداد و در سراسر محدوده البرز را نشان می‌دهد. نمودار نرخ استرین نشان می‌دهد که تغییر شکل درون محدوده البرز به شدت در امتداد و در سراسر کمربند در حال تغییر کردن است. در  بخش شرقی تغییر شکل به صورت حرکت چپگرد و کوتاه شدگی روی لبه جنوبی کمربنددیده می شود. در البرز مرکزی ( از 51 درجه شرقی تا 52.5 درجه شرقی ) تغییر شکل به صورت مایل و فشارش نسبتا بزرگتری مشاهده می شود. جهت فشارش اغلب عمود برراستای کمربند در آن بخش است. نرخ استرین محاسبه شده نشان می دهد که در البرز مرکزی بخشی از همگرایی بین دو صفحه عربستان و اوراسیا  از طریق کوتاه شدگی صورت گرفته توسط گسل‌های تراستی شمال البرز،خزر، پارچین و گرمسار جذب می‌گردد. در حالی که تغییر شکل به صورت امتداد لغز چپگرد درون محدوده کوهستانی  در امتداد گسل‌های طالقان و مشا(با نرخ لغزش1.5-2میلیمتر) دیده می‌شود و این نشان می‌دهد که نوع تغییر شکل در البرز مرکزی تنها  بصورت چین خورده و بالا آمده نیست. تعدادی از بخش‌های البرز (البرز غربی) میزان فشار خیلی کوچکی را نشان می‌دهد که بیانگر تغییر شکل در شمال البرز است، بخش شرقی گسل کندوان  یک ساختار لغزشی قابل توجه چپگرد دارد. بعلاوه بخش بزرگی از کوتاه شدگی در البرز مرکزی در امتداد گسل‌های شمال البرز و خزر مرکزی واقع شده است.
شکل 7-میدان سرعت و استرین در منطقه البرز
https://www.ncc.gov.ir/vdci.varct1arwbc2t.html
ncc.gov.ir/vdci.varct1arwbc2t.html
ارسال نظر
نام شما
آدرس ايميل شما
کد امنيتی