plus
reset
minus
plus
minus
تاریخ انتشارچهارشنبه ۱۹ خرداد ۱۴۰۰ ساعت ۲۳:۳۴
کد مطلب : ۴۰۶۲

مروری بر سیستم گسلش در آذربایجان شرقی

مهندس غلامرضا کریم‌زاده، عضو کمیته مخاطرات زمینی سازمان نقشه‌برداری کشور
مروری بر سیستم گسلش در آذربایجان شرقی
plusresetminus
مروری بر سیستم گسلش در آذربایجان شرقی

جنبائی گسل‌ها خاستگاه بیشتر زمین‌لرزه‌ها است و زمین‌لرزه‌ها به عنوان یکی از پدیده‌های حاصل از تکوین زمین‌شناسی یک منطقه به‌ حساب می‌آیند. گسل‌ها با توانائی‌ لرزه‌ای متفاوتی که دارند، زمین‌لرزه‌های کوچک و بزرگی را سبب می‌شوند. به همین دلیل، شناخت نوع و دامنة فعالیت گسل‌ها به صورت موضوع اصلی بسیاری از مطالعات و پژوهش‌های مربوط به مخاطرات زمین‌لرزه در آمده است. محققان اکنون ضمن تحلیل میزان نرخ لغزش و جابجائی گسل، شاخص خط‌وارگی را به صورت معیاری کمّی از شدت گسلش در هر منطقه تعیین می‌کنند و در پردازش آن، تعداد، طول و تقاطع گسل‌ها در واحد سطح را محاسبه می‌نمایند.
بر همین اساس، وقوع زمین‌لرزه به بزرگی ۴.۲ ریشتر در ساعت 3 و 13 دقیقه و 59 ثانیه صبح روز 18 خرداد ماه سال جاری (٠٧ ژوئن ٢٠٢١ میلادی) در تبریز ایجاب نمود تا سیستم گسلش آذربایجان‌شرقی در این یادداشت مورد بررسی اجمالی قرار گیرد. گفتنی است رومرکز این زمین‌لرزه در طول جغرافیایی 46.195 درجه و عرض جغرافیایی 38.22 درجه قرار داشته و عمق کانونی آن 8 کیلومتر برآورد شده است. موقعیت وقوع زمین‌لرزه روی نقشه زیر توسط پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله معین گردیده است.

در نقشه فوق علامت ستاره قرمز موقعیت ثبت‌شده زمین‌لرزه توسط سامانه اتوماتیک پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله و علامت دایره سبز موقعیت ثبت‌شده توسط مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران را نشان می‌دهد.
به عقیده کارشناسان، شاخه‌های فرعی گسل به طور معمول در پایانه گسل‌های اصلی شکل می‌گیرند و فعالیت گسل اصلی می‌تواند باعث رشد شاخه‌های فرعی شود. به نظر می‌رسد سیستم گسلی تبریز نیز به همین صورت شکل گرفته باشد. گسل تسوج یکی از شاخه‌های مهم گسل تبریز است که در پایانه شمال‌غربی آن شکل گرفته و گسل بزقوش در سمت جنوب‌شرقی گسل تبریز تشکیل شده است. گفته می‌شود تمامی زمین‌لرزه‌های اخیر که در تسوج، خوی، صوفیان، شربیان و بُستان‌آباد رخ داده‌اند، به نوعی با فعالیت سیستم گسلی تبریز مرتبط بوده‌اند.
سیستم گسلی تبریز را می‌توان به سه قطعه مرکزی، شمال‌غربی و جنوب‌شرقی تقسیم کرد. قطعه مرکزی این سیستم، تحت عنوان گسل شمال تبریز شناخته می‌شود و از صوفیان تا بستان‌آباد ادامه دارد. فعالیت جدید این گسل، مورب‌لغز راست‌بر بوده که در بخش شمالی تبریز مؤلفه امتداد لغزی آن بیشتر است. شاخه‌های فرعی جدا‌شده از گسل تبریز مؤلفه شیب‌لغزی بیشتری دارند. شیب این گسل از حدود ۹۰ درجه در شاخه اصلی تا حدود ۳۰ درجه در شاخه‌های فرعی تغییر می‌کند. 
در محدوده مجموعه شهری تبریز، چهار گسل عمده و اصلی به نام‌های گسل شمال تبریز، گسل تسوج، گسل شرفخانه و گسل صوفیان واقع شده‌اند. تحلیل داده‌های حاصل از ایستگاه‌های دائمی تعیین موقعیت سازمان نقشه‌برداری کشور نیز نشان می‌دهد كه گسل شمال تبريز فعال‌ترين در بین گسل‌های ذکر‌شده است و نرخ لغزشی حدود هفت ميلي‌متر در سال دارد. همچنین، نتایج یک پژوهش تحت عنوان "بررسی پتانسیل حرکتی گسل شمال تبریز" در دانشکده علوم طبیعی دانشگاه تبریز نشان داد که مقدار متغیر پتانسیل حرکتی گسل (FMP) برای بخش میانی و جنوبی گسل تبریز حدود 0.67 تا 0.73 است. این مقدار در بخش شمالی به 0.3 تا 0.37 می‌رسد. مقدار این متغیر برای بخش میانی و جنوبی گسل تبریز حاکی از آن است که این دو قسمت برای فعالیت و ایجاد زمین‌لرزه‌های بزرگ و مخرب از پتانسیل بالائی برخوردار است و البته تاریخچۀ زمین‌لرزه‌های تاریخی نیز این ادعا را تأیید می‌کند. این گسل با طول بیش از 100 کیلومتر با راستای شمال‌غربی ـ جنوب‌شرقی و شیب زیاد به سمت شرق، از کوه‌های میشو (در غرب) تا بُستان‌آباد (در شرق) قابل ردیابی است. روند عمومی آن شمال 65 درجه‌ی غرب و شیب آن قائم است. گسل شمال تبریز را یکی از گسل‌های قدیمی ایران می‌دانند که از فروافتادگی زنجان ـ ابهر، شمال تبریز، و شمال‌غربی آذربایجان گذشته و تا قفقاز ادامه می‌یابد. 
تاکنون زمین‌لرزه‌های سهمگین بسیاری در نتیجه جنبائی گسل شمال تبریز به وقوع پیوسته‌اند. تبریز از جمله شهرهائی است که در پهنه‌بندی خطر زمین‌لرزه، در ردیف مناطقِ با خطر نسبی بالا قرار دارد. پهنه‌بندی خطر زمین‌لرزه نشان می‌دهد که اکثر محلات شمال شهر تبریز به صورت یک نیم دایره از کانون زلزله شمال تبریز در پهنه‌ی خطر بسیار بالا قرار دارند، سایر محلات شهر به ویژه در شرق و غرب منطقه نیز تحت خطر بالا قرار گرفته‌اند. توسعه فضایی و کالبدی سریع شهر تبریز و نیز شهرک‌های مجاور و شهرهای همسایه از جمله هریس، بستان‌آباد، اسکو و صوفیان، ضرورت توجه به آسیب‌پذیری ناشی از خطر زمین‌لرزه را دوچندان می‌سازد. 
اما در نگاهی کلان‌تر، دو استان‌ آذربایجان‌شرقی و اردبیل در شرق دریاچه ارومیه با ارتفاع متوسط بیش از دو هزار متر از سطح این دریاچه را می‌توان از نظر توپوگرافی به صورت یک فلات نسبتاً مرتفع در نظر گرفت. در بسیاری از بخش‌‌های این فلات، گسل‌های راندگی پنهان و جوان در زیر رسوبات آبرفتی قرار گرفته‌اند که برونزد و رخنمونی نداشته و احتمالاً قابل شناسایی نیستند. فعالیت این گسل‌ها گاهی باعث ایجاد زمین‌لرزه‌های بزرگ و فاجعه‌بار می‌شوند. زمین‌لرزه‌های سال 1391 اهر و ورزقان که در بخش مرکزی این فلات اتفاق افتاده، نمونه‌هائی از آن است. محدوده این فلات جدای از مرزهای استانی بوده و بین افتادگی دریای خزر در شرق و افتادگی دریاچه ارومیه در غرب واقع است. این فلات از سمت شمال به جنوب قفقاز می‌رسد و از سمت جنوب نیز از طریق مرز گسل شمال تبریز به ایران مرکزی و به عبارت دیگر به فروافتادگی شمال زنجان منتهی می‌شود. فلات مورد نظر با گسل‌های مهم و بزرگی که عمدتاً از نوع گسل‌های امتدادلغز، فعال، جوان و زلزله‌زا هستند، احاطه می‌شود. گسل ارس در شمال، گسل آستارا ـ اردبیل در شرق، گسل تبریز‌ در جنوب و غرب و گسل‌ فیروزآباد یا گسل میانه ـ اردبیل در جنوب و جنوبشرق این فلات قرار دارند. علاوه بر گسل‌های مرزی فلات، گسل‌های مهم دیگری نیز در بخش‌های داخلی آن وجود دارند. گسل‌های شمال و جنوب بزقوش، راندگی جنوب اهر، گسل اهر ـ ورزقان،  گسل نهند، گسل نهند ـ ورکش، گسل شبستر، گسل تسوج، راندگی خاروانا، گسل منجاو، گسل هوراند، گسل مجیدآباد، گسل محمدآباد، گسل قلعه ملک ـ مختکان، گسل محمدان چارقشلاق، گسل شمال ناودیس شاعرلو، گسل شمال خروسلوداغ، گسل شمال تاقدیس دیگداش، گسل‌های سیه‌رود ـ پهناور، گسل دوزالجنگللو، گسل راندگی لیلاب ـ علی‌یار، گسل کمار ـ ایریچای و گسل راندگی استرخان ـ کمار و گسل بوکت ـ داش‌کسن از جمله گسل‌های داخلی فلات محسوب می‌شوند. بعضی از گسل‌های داخلی فلات دارای طول‌های بلندی هستند و به مطالعات بیشتری از نظر توان لرزه‌خیزی نیاز دارند.

منابع:
https://www.ncc.gov.ir/vdcd.90o2yt0zxa26y.html
ncc.gov.ir/vdcd.90o2yt0zxa26y.html
ارسال نظر
نام شما
آدرس ايميل شما
کد امنيتی