plus
reset
minus
plus
minus
تاریخ انتشارچهارشنبه ۲۴ شهريور ۱۴۰۰ ساعت ۱۵:۲۲
کد مطلب : ۴۶۲۸
اداره کل زمین سنجی و نقشه برداری زمینی:

ناپایداری تراز آب دریاچه ارومیه

مهندس غلامرضا کریم‌زاده، عضو کمیته مخاطرات زمینی سازمان نقشه‌برداری کشور
ناپایداری تراز آب دریاچه ارومیه
plusresetminus
ناپایداری تراز آب دریاچه ارومیه
 
دریاچه ارومیه در شمال غربی ایران‌، طی چند دهۀ اخیر به شدت با چالش ناپایداری تراز آب مواجه بوده است. تغییرات آب و هوایی و تأثیرات انسانی دو عامل اصلی این ناپایداری تلقی می‌شوند. به منظور بررسی روند‌های خشکی تدریجی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه، تا کنون مطالعات متعددی با استفاده از سری داده‌های بلند مدت بارش‌، دما و تبخیر در مقیاس‌های ماهانه و سالانه انجام شده است. در مطالعه‌ای که با همکاری محققان پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی و پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو کشور در همین زمینه انجام شد، از شیوه‌های آماری مختلف مانند انحراف معیار، آنالیز روند، آزمون T، همبستگی‌های پیرسون و اسپیرمن(Pearson and Spearman correlations) ، و رگرسیون خطی به منظور تحلیل همه متغیرها استفاده گردید. نتایج این بررسی‌ حاکی از آن است که سطح آب دریاچه ارومیه به همراه بارش و دمای حوضه دریاچه، تغییراتی دوره‌ای را از سال 1340 تا 1389 تجربه کرده است. در مقایسه با میزان بارندگی، نوسانات دوره‌ای سطح آب دریاچه همبستگی بیشتری را با دما نشان داد. اما در کل، رفتارهای کاهشی سطح آب به ویژه در سال‌های 1377 تا 1389 بسیار شدیدتر و متفاوت‌تر از میزان کاهش بارندگی و افزایش دما بوده است. از سال 1377 سطح آب دریاچه به طور مداوم به زیر میانگین بلند مدت (1275.35 متر) کاهش یافت. در این مطالعه مشخص شد که متغیرهای هواشناسی حوضۀ دریاچه ارومیه طی سال‌های 1374 تا 1389 رفتار متفاوتی از خود نشان داده‌اند. مقدار متوسط ​​بارندگی در حدود 76 میلی‌متر (از 336 میلی‌متر به 260 میلی‌متر) کاهش یافته و میانگین دما نیز به مقدار 1.4 درجه سانتی‌گراد (از 12 درجه سانتی‌گراد به 13.4 درجه سانتی‌گراد) نسبت به دوره‌های قبلی افزایش داشته است. این در حالی است که کاهش سطح آب دریاچه‌، چه در مقیاس ماهانه و چه سالانه‌، شدیدتر و متفاوت‌تر از تغییرات بارش و دما بوده و این شرایط به زیست‌بوم‌های ارزشمند حوضه و همچنین فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی مناطق اطراف آن آسیب بسیاری رسانده است. بنا بر این ممکن است عوامل آنتروپوژنیک (Anthropogenic) یا «انسان‌پَدید» مانند ذخیره‌سازی بیش از حد رواناب‌ها و احداث سدها بر رودخانه‌های حوضه‌، توسعه بیش از حد کشاورزی و صنایع در مناطق بالادست‌، بهره‌برداری بیش از حد آب‌های زیرزمینی از طریق چاه‌های عمیق‌، افزایش مصرف آب ناشی از افزایش جمعیت در حوضه‌، و احداث جاده داخل دریاچه ارومیه که چرخه‌های عادی آب دریاچه را مختل می‌کند، در کوچک شدن دریاچه ارومیه نقش داشته باشند.
اما کاهش سطح آب حوضۀ دریاچه ارومیه محدود به دهۀ 80 (هـ . ش) نبوده و تقریباً تا پایان سال 1397 ادامه داشته است. طی این مدت، تغییرات آب و هوایی و فعالیت‌های انسانی همچنان بر منابع آبی این حوضه تأثیرگذار بوده‌اند. علاوه بر این‌‌، ادامه روند نزولی سطح آب دریاچه ارومیه بروز مخاطراتی مانند خشک‌شدن دریاچه‌، ایجاد ریزگردهای نمکی، فرونشست دشت‌ها‌، مهاجرت جمعیت و کاهش بازده تولید را در پی داشته است (تصویر 1). در مطالعه دیگری که در دانشگاه اصفهان در زمینۀ بررسی علل تغییر سطح آب این دریاچه در بازۀ زمانی 1340 تا 1396 انجام و در فوریه 2020 منتشر گردید، علل و عواملی مانند تغییرات آب و هوائی، خشک‌سالی‌، سد سازی‌، حفر چاه‌، تغییر کاربری زمین‌، تغییر پوشش زمین و الگوی کشت مورد بررسی و مطالعه قرار گرفت. در این تحقیق، نتایج آزمون من-کندال[1] (Man-Kendall) نشان داد که دمای سالانه و فراوانی خشکسالی‌ها افزایش یافته و بارندگی سالانه  کاهش داشته است. نتایج این بررسی همچنین معلوم کرد که برداشت آب‌های زیرزمینی از 374 به 2263.4 متر مکعب افزایش یافته و حجم سدها نیز از 198 به 1758 ‌متر مکعب افزایش داشته است. همچنین، مقایسه این پارامترها با یکدیگر سهم بالای تغییرات آب و هوایی (شامل کاهش بارندگی‌، افزایش دما و فراوانی خشک‌سالی) و نیز فعالیت‌های انسانی در کاهش سطح آب دریاچه ارومیه را نمایان ساخت.
همچنین، مطالعه دیگری تحت عنوان ارزیابی سهم تغییر اقلیم در کاهش تراز آب دریاچه ارومیه در دانشگاه تهران انجام و در پائیز سال 1396 منتشر شد. در این پژوهش که به منظور تعیین سهم مؤلفه‌های اثرگذار، از جمله سدهای حوضه، برداشت از آبخوان‌ها، و متغیرهای اقلیمی روی سطح آب دریاچه ارومیه در مقیاس ماهانه برای بازۀ زمانی 1378 تا 1393 صورت پذیرفت، روند تأثیرگذاری هر یک از متغیرها بر تراز آب دریاچه با طراحی سناریوهای مختلف ارزیابی گردید. یافته‌های این تحقیق نشان داد که بهره‌برداری از سدهای حوضه (26 درصد) به همراه افزایش نیاز آبی (16 درصد) به ویژه در بخش کشاورزی، در مجموع سبب کاهش 42 درصدیِ جریان سطحی ورودی به دریاچه شده‌اند. در این میان، متغیرهای اقلیمی نیز سهمی معادل 16 درصد داشته‌اند. همچنین، آب‌نگاری آبخوان‌های ساحلی دریاچه نیز روند افت تراز آبخوان‌ها و پیشروی جبهه آب شور را در برخی از آن‌ها آشکار ساخت، هر چند سهم این متغیر یعنی تراز آب‌های زیرزمینی ورودی به دریاچه مقدار ناچیزی بوده است.
 

تصویر 1) تصویر جدید ایستگاه فضایی چین از دریاچه ارومیه
 
سازمان نقشه‌برداری کشور نیز با استفاده از داده‌های ماهوارۀ‌ ارتفاع‌سنجی، تراز دریاچۀ ارومیه طی سه دهه اخیر را بررسی نموده است. نتایج این بررسی‌ها نشان داد که تراز این دریاچه در ابتدای دهۀ هفتاد شمسی به میزان قابل توجهی افزایش یافته، به طوری که در سال 1374 تراز دریاچه به مقدار 1278.5 متر رسید. اما پس از آن، تراز این دریاچه بنا به دلایل مختلف از جمله کاهش بارندگی و میزان آب‌های ورودی به تدریج و به آرامی رو به کاهش گذاشت و طی مدت سه سال حدود یک متر از تراز این دریاچه کاسته شد. از سال 1377 روند کاهش آب این دریاچه با سرعت و شتاب بیشتری ادامه یافت، به طوری که طی چهار سال متوالی 3.5 متر دیگر از تراز آب آن کم شد و تراز دریاچه در تابستان 1381 به مقدار 1274 متر رسید. پس از آن، شیب کاهش تراز دریاچه ملایم و آرام‌تر شد و در سال 1394 تراز آب آن به 1271 متر (یعنی 7.5 متر پایین‌تر از تراز سال 1374) رسید. این تراز تقریباً تا پایان سال 1397 حفظ شد. خشک شدن بخش‌های وسیعی از دریاچۀ ارومیه (به ویژه بخش جنوبی آن) در تصاویر ماهواره‌ای اخذ شده مربوط به سال‌های 1394 تا 1398 به وضوح نمایان است. اما از اسفند ماه 1397 و همچنین بهار 1398 به دلیل افزایش بارندگی و آب‌های ورودی به دریاچه، تراز دریاچه ارومیه با سرعت بالائی افزایش یافت و در خرداد ماه از تراز 1272 متر عبور نمود. تراز یاد شده با حدود 10 سانتی‌متر کاهش تقریباً تا پایان بهار 1399 حفظ شد، اما پس از آن به واسطه کاهش نزولات جوی و افزایش تبخیر دوباره سیر نزولی یافت و در انتهای تابستان 1399 به مقدار 1271.5 متر رسید. آخرین داده‌های ماهواره‌ای نشان می‌دهند که روند کاهشی تراز آب این دریاچه همچنان ادامه دارد و تراز به دست آمده در سه ماهۀ اول سال 1400 نشان ‌دهندۀ کاهشی معادل 30 سانتی‌متر نسبت به زمان مشابه سال قبل است (تصویر 2). با این توصیف، ناپایداری تراز آب دریاچه ارومیه در دو دهۀ اخیر مؤید این نکته است که ارتقای نسبی تراز آب در دو سال گذشته بسیار شکننده بوده و عوامل طبیعی و انسانی می‌توانند حیات این دریاچه را تهدید نمایند.
 

تصویر 2) تراز دریاچه ارومیه با استفاده از داده‌های ماهواره ارتفاع‌سنجی

بر اساس تازه‌ترین اظهارات مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان غربی (در روز پنج‌شنبه 18 شهریور 1400)، تراز آب دریاچه ارومیه به میزان 1270.69 متر رسیده که نسبت به سال گذشته ۶۲ سانتی‌متر کاهش یافته است. میزان آب دریاچه ارومیه نسبت به سال گذشته بیش از ۲ میلیارد متر ‌مکعب کاهش داشته و هم اکنون به ۲ میلیارد و ۸۶۰ میلیون متر مکعب رسیده است. وسعت فعلی دریاچه ارومیه نیز نسبت به مدت مشابه سال گذشته کمتر شده است. وی در ادامه اظهارات خود، دلیل اصلی کاهش تراز دریاچه ارومیه را کاهش بارندگی و ظرفیت سدهای حوضه آبریز دانست. علاوه بر ایشان، برخی دیگر از مسئولان استان آذربایجان‌غربی از جمله نماینده استانی ستاد احیای دریاچه ارومیه، بر این موضوع تأکید کرده‌اند که افت فعلی سطح آب دریاچه ارومیه تا حدود زیادی نتیجۀ عدم استفاده از حق آبه‌های این دریاچه از سدهای این استان (سدهای سلماس، زولا، بوکان، آغ چای، شهر چای، مهاباد، ارس و ساروق) است.
اما کارشناسان درباره علل اصلی کاهش تراز آب دریاچه ارومیه نظراتی متنوع ارائه کرده‌اند. برای مثال یکی از پژوهش‌گران شرکت‌کننده در نشست تخصصی فرونشست زمین (پایش و پهنه‌بندی مخاطرات) که در تاریخ  29 بهمن 1398 در سازمان نقشه‌برداری کشور برگزار شد، کاهش تراز این دریاچه را نه به دلیل احداث سدها بلکه به خاطر حفر ۶۰  هزار حلقه چاه برای برداشت آب‎های زیرزمینی عنوان کرد. گروهی دیگر از پژوهش‌گران نیز با انجام مطالعات پالئوليمنولوژي[2] به بررسی کاهش تراز آب دریاچه ارومیه پرداخته‌اند. نتایج مطالعات آنان، که در فصل‌نامه زمين‌شناسي كاربردي، سال 7 (1390)، شماره 4 منتشر گردید، حاکی از آن است که متغير اقليم و به ويژه افزايش تبخير در سال‌هاي اخير اگر‌ چه خود عاملي مهم در كاهش تراز آب درياچه بوده، اما علت اصلي خشكي درياچه اروميه نيست و عوامل انسانی در كاهش تراز آب امروزي درياچه اروميه، دارای درجه اول اهمیت است. به عبارت دیگر، عوامل مؤثر در كم آبي و خشك شدگي نسبي درياچه اروميه بيش از همه متأثر از عوامل انسانی و در درجه دوم اهميت متأثر از عوامل اقليمي به ويژه افزايش تبخير است.
بهر تقدیر، ناپایداری تراز آب دریاچه ارومیه موضوعی است که به پایش، تحلیل و ارزیابی مستمر نیاز دارد. کاهش منابع آب‌های سطحی و نیز زیرزمینی در نتیجۀ تغییرات اقلیمی و فعالیت‌‌های انسانی، می‌تواند ناپایداری‌های اکولوژیکی را تشدید کرده و در صورت تداوم موجب بروز بحران‌های محیطی گردد. از این رو ضروری است برنامه‌های احیای دریاچه‌ها، تالاب‌ها و دیگر منابع آبی کشور به ویژه در زمینۀ‌ مدیریت بهره‌برداری منابع آبی و نیز استفاده از حق آبۀ‌ سدها، با جدیت پیگیری و اجرا شوند.
 
منابع:
* https://www.researchgate.net/publication/277654095
* https://link.springer.com/article/10.1007/s12517-020-5207-1
* http://ensani.ir/fa/article/378200
* https://www.researchgate.net/publication/260291048
* www.irna.ir/news/84465065/
* https://www.isna.ir/news/1400042216291/
* https://www.isna.ir/news/1400042014237/
* https://financialtribune.com/node/108224
* https://www.ncc.gov.ir/vdcj.xexfuqetasfzu.html
* https://www.ncc.gov.ir/vdcg.t9xrak9w3pr4a.html
* https://www.ncc.gov.ir/vdcf.0d0iw6dc0giaw.html
* www.irna.ir/news/83679023/
 
 
[1] آزمون شناسائی روند من ـ کندال که برای تجزیه و تحلیل داده‌های جمع‌آوری‌شده در طول زمان استفاده می‌شود.
 
[2] مطالعه دریاچه‌های باستانی از رسوبات و فسیل‌های آن‌ها
https://www.ncc.gov.ir/vdcb.5baurhb0wiupr.html
ncc.gov.ir/vdcb.5baurhb0wiupr.html
ارسال نظر
نام شما
آدرس ايميل شما
کد امنيتی