Please ensure Javascript is enabled for purposes of website accessibility
plus
reset
minus
plus
minus
تاریخ انتشارجمعه ۷ آبان ۱۴۰۰ ساعت ۲۰:۳۶
کد مطلب : ۴۷۴۰
اداره کل زمین سنجی و نقشه برداری زمینی:

ضرورت مدل‌سازی تنش پوستۀ زمین در منطقه مکران

مهندس غلامرضا کریم‌زاده، اداره کل ژئودزی و نقشه‌برداری زمینی
ضرورت مدل‌سازی تنش پوستۀ زمین در منطقه مکران
plusresetminus
ضرورت مدل‌سازی تنش پوستۀ زمین در منطقه مکران
 
اخیراً مطالعه‌ای تحت عنوان مدل‌سازی عددی تنش در منطقه پامیر-هندوکش در دانشگاه‌های کشور ازبکستان انجام و نتایج آن نیز در سال جاری میلادی در نشریه Geodesy and Geodynamics منتشر شده است. در این پژوهش، وضعیت حال حاضر تنش پوستۀ زمین در آسیای مرکزی با توجه به تعاملات صفحه زمین‌ساختی اوراسیا (Eurasia) با صفحات هند و عربی به ویژه فرایند فرورانش (subduction) در منطقه پامیر-هندوکش بررسی گردید. از آنجائی که وقوع زمین‌لرزه‌های عمیق و ناهنجاری‌های سرعت لرزه‌ای در منطقه آسیای مرکزی می‌تواند نشان‌دهنده فرورانش صفحه هند باشد، از این‌رو تأثیر زمین‌لرزه و انرژی‌های آزاد شده در پوسته و گوشتۀ زمین در منطقه پامیر-هندوکش مطالعه شد و کانون‌های ژرفی زمین‌لرزه‌ها بر اساس داده‌های موجود در طول صد سال اخیر مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. همچنین بر مبنای منحنی محاطی یا پوش منحنی کانون‌های ژرفی، میزان نفوذ سطح فرورفته به داخل گوشته نیز تحلیل شد. سپس با در نظر گرفتن سرعت صفحۀ هند، مدل تنش‌ منطقۀ فرورانش پامیر- هندوکش بر اساس معادلات حرکت خزشی سیال لزج تراکم‌ناپذیر (viscous incompressible fluid) ساخته شد و با استفاده از آزمون‌های عددی، پارامترهای فیزیکی خاص آن نیز تعیین گردید. گفتنی است مدل تنش ایجاد شده، در تبیین ویژگی‌های لرزه‌ای منطقه مورد استفاده قرار گرفته است.
ایران هم از جمله کشورهایی است که همواره با مخاطرۀ زمین‌لرزه مواجه بوده است. پوستۀ زمین در کشور ما به علت قرار گرفتن بین صفحه اوراسیا در شمال و صفحه عربستان در جنوب دچار دگرگونی و تغییر شکل شده و نرخ متوسط کوتاه‌شدگی آن حدود  2±22  میلی‌متر در سال برآورد می‌شود. یکی از مناطق مهم تغییر شکل در کشور، منطقه فرورانشی مکران (Makran) است. این منطقه از جنبه‌های مختلف به ویژه از نظر رخداد‌های تاریخی، بافت اجتماعی، تحولات سیاسی و کارکرد‌های‌ اقتصادی اهمیت بالائی دارد.
درازگودال مکران (Makran Trench) یک چاله فیزیوگرافی ناشی از وجود منطقه فرورانش در امتداد حاشیه شمال شرقی دریای عمان و در نزدیکی ساحل ایالت بلوچستان پاکستان و سواحل جنوب شرقی ایران است. در این محل، پوسته اقیانوسی صفحه عربستان به زیر پوسته قاره‌ای صفحه اوراسیا فرورانده می‌شود. این فرورانش به همراه گوه برافزایشی رسوبات از زمان نوزیستی فعال بوده ‌است. درازگودال مکران از سمت غرب توسط گسل میناب به گسل سراسری زاگرس می‌پیوندد و از سمت شرق به گسل‌های امتدادلغز ترافشارشی اُرناچ-نال (Ornach-Nal) و چمن (Chaman) مرتبط با کوه‌زایی هیمالیا، محدود می‌شود.
آخرین رویداد مهم فرورانش در این منطقه مربوط به سونامی 28 نوامبر 1945 کراچی پاکستان با بزرگای 8.1 ریشتر بود که سواحل این منطقه را درنوردیده و بیش از 4000 نفر تلفات جانی داشته است. تأثیرات این سونامی در بخش شرقی مکران (پاکستان) بیش از بخش غربی آن (ایران) برآورد شد. در مجموعه برافزایشی مکران گل‌فشان‌های متعددی وجود دارند که از آن‌ها آب و گاز متان خارج می‌شود. این گل‌فشان‌ها هم در سواحل ایران و هم در سواحل پاکستان یافت می‌شوند. 
ناحیه فرورانش مکران به خاطر ساختار پیچیده زمین‌شناسی، شیب صفحه اقیانوسی فرورونده، ستبرای بالای رسوبات، لرزه‌خیزی پیچیده و سونامی شناخته شده است. این منطقه در یک امتداد خاوری-باختری به طول حدود 1000 کیلومتر گسترده شده است. در محدوده باختر مکران سامانه گسلی  امتداد‌‎لغز راست‌گرد میناب-زندان- پالامی (Minab-Zendan-Palami) و در خاور آن گسل‌های امتداد لغز چپ‌گرد اُرناچ-نال و چمن  قرار دارند. منطقه مکران از شمال به فروافتادگی جازموریان و از جنوب به سواحل دریای عمان محدود می‌شود. موقعیت کنونی لرزه زمین‌ساختی منطقه مکران ناشی از فرورانش صفحه اقیانوسی نوتتیس (Neo-Tethys) به زیر صفحه اوراسیا است که این فرورانش موجب همگرایی رو به شمال میان صفحه عربی و صفحه اوراسیا شده است. در واقع در امتداد مکران، فروراندگی قسمت اقیانوسی صفحه عربی به زیر صفحه اوراسیا اتفاق می‌افتد. یکی از اثرات این فروراندگی ایجاد آتشفشان‎های تفتان و بزمان و همچنین گسل‎های فعال در ایران و کوه سلطان در پاکستان است. این منطقه از نظر لرزه‌خیزی فعال است. لرزه‌خیزی منطقه مکران معلول همین فروراندگی صفحه اقیانوسی و حرکت رو به شمال آن است.
باتوجه به ابهاماتي که در مورد خطرپذيري و پتانسيل خطر وقوع سونامي در سواحل جنوبي ايران وجود دارد، مدل‌سازي تنش پوسته زمین براي منطقه مکران توصیه می‌شود. برخی از پژوهش‌گران وقوع سونامي در درياي عمان را محتمل دانسته‌اند، زيرا اولاً درياي عمان يك درياي باز است و سونامي در اقيانوس و آب‌های آزاد شكل مي‌گيرد و ثانياً در محدوده اين دريا پهنۀ فرورانش مكران و پهنۀ شكستي آون (Owen Fracture Zone) قرار دارند که قابلیت ایجاد سونامی را دارند. گفتنی است زمین‌لرزه‌هائی با گسل‌هاي شيب‌لغز و فرورانش كه ساز‌و‌كاري از نوع روراندگي دارند، می‌توانند موجب بروز سونامی شوند.
در مطالعه‌ای که تحت عنوان "بررسی‌ زمین‌لرزه‌های خاموش در منطقه فرورانش مکران بر اساس آنالیز سری‌های زمانی ایستگاه‌های دائمی GPS با موجک گسسته" در سازمان نقشه‌برداری کشور انجام شد، از مشاهدات GPS شبکه ژئودینامیک سال‌های 2006 تا 2014 استفاده گردید. در این بررسی برای چهار ایستگاه دائم مستقر در منطقه فرورانش مکران، بُردار‌های سرعت با نرخ جابجائی سالانه در بازۀ 34.31 تا 39 میلی‌متر، تحت زاویه آزیموتی 53.52 الی 85.91 درجه در جهت شمال‌شرق برآورد شد.
علاوه بر این متخصصان سازمان نقشه‌برداری کشور با استفاده از نرم‌افزارهای دقیق، داده‌های جمع‌آوری شده در سال‌های 2006 تا 2015 از شبکه GNSS کشور (شامل 110 ایستگاه شبکه دائمی ژئودینامیک) و داده‌های گردآوری شده در سال‌های 1997 تا 2013 از تعداد 402 ایستگاه تعیین موقعیت سراسری GPS را به صورت یکپارچه مورد پردازش قرار دادند و نقشۀ نرخ کرنش (استرین) کشور یا نقشۀ بردارهای سرعت ژئودتیکی ایران نسبت به قاب ثابت اوراسیا را تهیه نمودند. نتایج این مطالعه در مقاله‌ای با عنوان "بررسی تغییرات پوسته زمین بر اساس نتایج زمین‌شناسی، تحلیل خطر و مشاهدات نقشه‌برداری (جنوب‌شرق ایران - منطقه مکران)" منعکس و در بهمن ماه 1398 در ششمین کنفرانس جامع مدیریت بحران و HSE نیز ارائه گردیده است. بر اساس این مطالعه، نرخ کرنش در جنوب شرق ایران شدید است. اختلاف بردارها بین ایستگاه‌های جاسک و چابهار نشان می‌دهد که میزان فروراندگی مکران مرکزی حدود 26 میلی‌متر در سال و میزان فروراندگی مکران شرقی نیز بیش از 30 میلی‌متر در سال با حرکتی راستا‌لغز است. همچنین، در این بررسی، هشت ایستگاه دائم GPS از شبکه ژئودینامیک شامل ایستگاه‌های بندرعباس، جاسک، انگهران، سراوان، گلمورتی، چابهار، نیکشهر و فهرج برای تعیین حرکات آرام و بدون لرزۀ پوسته در منطقه فرورانش مکران مورد مطالعه قرار گرفتند. از این هشت ایستگاه، چهار ایستگاه دائمی جاسک، انگهران، چابهار و نیکشهر در منطقه فرورانش مکران (تصویر 1) و مابقی در حاشیۀ این منطقه قرار داشتند. نتایجی که پس از پردازش داده‌ها و آنالیز سری‌های زمانی به دست آمد حاکی از جابجائی خطی منظم تمام ایستگاه‌ها در جهت شمال‌شرق تحت زوایای آزیموتی مشخص بوده است. محاسبات انجام‌شده برای چهار ایستگاه دائمی واقع در منطقه فرورانش مکران، بیشترین نرخ جابجائی خطی به میزان ۲۸ میلی‌متر در سال را نشان می‌دهد.
 

تصویر 1) بردارهای سرعت حاصل از آنالیز سری‌های زمانی مشاهدات GPS (پیکانه‌های قرمز)، بردارهای سرعت به دست آمده از مقادیر سایت Nuvell Calculator (پیکانه‌های آبی) نسبت به ITRF
https://www.ncc.gov.ir/vdcg.t9trak9uzpr4a.html
ncc.gov.ir/vdcg.t9trak9uzpr4a.html
ارسال نظر
نام شما
آدرس ايميل شما
کد امنيتی